آذربایجاندا اسلام اؤنجهxad سی تورک دولتxadلری تورک توپلوقلاری بوگون یئر کوره xadسیxadنین باشا باشینا یاییلمیشدیر. دئمک اولار بوگون هئچ بیر خالق تورکxadلر کیمی دُنیادا یاییلمامیشدیر. شُبهه xadسیز بو یاییلما چوخلو کؤچلردن حاصل اولموش و بیر سیرا نه xadدنxadلره گؤره اؤز آنایوردلاریندان کؤچوب و باشقا یئرلری ده اؤزلرینه وطن سئچمیشلر. بو کؤچلرین نه xadدنی هم اقتصادی – اکونومیک و هم سیاسی اولموشدور. سیاسی نه xadدنxadلری بئله سیرالاماق اولا:بوی آراسی مجادله xadلرچین باسقیxadسیموغول باسقیxadسیاو بیری طرفدن اقتصادی نهxad دنxadلری ده بئله سایماق اولار:اوتلاقلارین دارالماسیحیوانلارین چوخالماسی و چوخلو اوتلاقلارا احتیاج دویولماسینفوسون آرتیشیقوراقلیقاوچونجو طرفدن نئچه عامل ده تورکلرین یئنی یئرلرده قبول اولونماسیxadنین دا نهxadدنxadلری واردیر بو نهxadدنxadلردن: تورکxadلرین ایگیدلیگی: آت سورمهxadده و اوخ آتمادا مهارتلری، چتینxadلیکلره دؤزوملو اولدوقلاری و گؤیچک اولدوقلاری دا سبب اولوردو هر یانا گئتدیکده محبتxadله قارشیلانیردیلار. باغیمسیزلیق روحیهxadسی، هر یئری وطن بیلمهxadسی؛ بو اؤزهxadللیکxadلر بورادان یارانیر کی تورکلر اؤزلرینی محیط ایله وفق وئره بیلیرلر و محیط ایله اویغونلاشیرلار.تورکلر بؤیوک بیر جغرافیادا داغیلمیشلار، هر یانا گئتمیشلرسه ده اؤز کولتورلرینی آپارمیشلار، گاهدان دا اؤز کولتورو اونودوب و حل اولموشلار، آما چوخلوق اونلارین ائتکی بوراخمالاریندا اولموشدور.تورکلرین کؤچلری بوگون دُنیانین هر یئرینه داغیلماقلارینی و یاییلماقلارینی گؤسته xadریر او جملهxadدن تورکلر سیبریxadیه کؤچموشلر (سیبری سؤزجویو تورکجه اولموش)، چین، هندوستانا کؤچموشلر؛ آمریکایا گئتمیشلر و بوگون اورادا یاشایان قیزیل دریلیxadلر دوغو آسیادان بوزلوقلار اوستوندن کؤچوب آمریکایا چاتانلا

آی تکینمین ایللیک آذربایجان تورک ادبیاتیندا مینلرجه شاعیریمیز وار، بو ادبیاتین سسی تاریخین درینxadلیکxadلریندن گلیر. زنگین ادبیاتیمیزدا درین دوشونجهxad لر، فلسفی باخیشلار و اینجه شاعیرانه دویغولار واردیر. بیلیرسینیز غزنهxad لیxadلر ساراییندا یوزلرجه شاعیر توپلانیب، شئعر اوخویوب و ساطانین نظرینی جلب ائده xadرک جایزه xadلر و صلهxad لر آلیرمیشلار. بونلارین آراسیندا چوخلو تورک سؤیلهxad ین شاعیرلر ده اولموشدور او جمله xadدن آی تکین، کاتبی، ایلاقی و باشلاریندان اثرلر الیمیزه گلیب چاتیبدیر. بوگون بو شاعیرلرین 17سینی تانییریق. آنجاق بونلارین باشیندا آی تکین دایانیر. آی تکین هم بیر شاهزادادیر هم بیر شاعیر. سلطان محمودون لاچ یاخین آدامی-ایدی. همین آی تکین دیر کی فردوسی – فارس شاعیرینی سارایا آپاریب سلطانا تانیتدیریر. سلطان محمود اؤزو شعر اهلی و شاعیر تانییان بیر سلطان-ایدی. فردوسیxadنی بتر بگهxad نیر؛ آما سونرا شاهنامه xadنی اوخودوقدا تورکلره تحقیر ایله باخدیغینی گؤروب سارایدان قوور. آنا آی تکین فردوسی دن حیمایه ائدیر و بو حیمایه عمرونون سونونا قدر داوام ائدیر. شاهنامه لر ایچینده بایسونقور شاهنامه سی چوخ معروفدور. بو شاهنامه نی ائلخانی لار سلطانی اولان بهادرخان بایسونقور یازدیرمیش و اؤزو ده اونا بیر مقدمه آرتیرمیشدیر. بایسونقور شاهنامه سی ایراندا دفعه xadلرله چاپ اولموش و اونا قائم مقام فراهانی، محمدعلی فروغی ده مقدمه لر یازمیشلار. بو مقدمه xadلرده آی تکینxadین حرکتxadلری ده بحث اولونموش. آنجاق آی تکین آدیxadنین معناسی اولاراق ماهک یازیلمیش و یاواش – یاواش فارس ادبیاتیندا آی تکین یئرینه ماهک آدی اوتورموشدور. هر حالدا آی تکینxadدن بوگون الیمیزده شعرلر – فارسیجا و تورکجه الیمیزدهxadدیر. بورادا بیر ایکی بیتxadلیک شعرینی هم تورک

سلطان عزالدین کیکاووسسلجوقلو سلطانلاریندان اولان سلطان عزالدین کیکاووس ابن کیخسرو 589 - 598 ایللری آراسیندا 10 ایل تامام آنادولودا آنادولودا سلطنت تختینده اوتورموشدور. سلجوقلولار بیر فدرالیسم سیستمی ایله حکومت ائدیردیلر. روم سلجوقلاری 1077 میلادیxadدان 1307 میلادیه قدر حکومت سورموشلر و مرکزه باغلی اولموشلار، آنجاق خوارزمشاهلار و ائلخانلیلارا یئنیلمه xadییب اؤز حکومتلرینه داوام ائتمیشلر. سلطان عزالدین عمرونو ساواشلاردا کئچیرسه ده بؤیوک نائیلیت لر الده ائتمیشدیر. ان مهم باشاریلاریندان روم شاهزادهxadسی الکسیوس آدلیxadنی ترابزوندا توتماسیxadدیر کی یونان شاهی اونون آزاد ائدیلمهxad سی قاباغیندا مدیترانه دریاسیندا سینوپ بندرینی سلطانا وئریر. سلطان عزالدین سینوپ بندرینی آلاراق اورانی تعمیر ائتدیریر. بورادا بیر کتیبه ده یازیلمیش کی ایکی دیلده تورکجه و یونانجا اولموش. بیر سیرالار اونو عربجه بیلهxadرک بوگون بللی اولموشدور کی عربجه یوخ، بلکه تورکجهxad دیر. بوندان علامه سلطان عزالدین سیواس شهرینده بیر بیلیم یوردو (دانشگاه) دا دوزلتدیریر و اورادا طب فاکولتهxad سی یارادیر. بو بیلیم یوردو بوگون ده قالیر. سلطان عزالدین ساواشلارلا برابر – یعنی عئینی زاماندا بیر شاعیر اولموش و ادبیات ماراقلیسی. او خالق ایچینده و خالق دیلینده داستانلاری کاغاذ اوسته گتیرمه یی و اونلارجا تورک کتابلارین یازیلماسینا امر ائتمیشدیر؛ او جملهxadدن شفاهی داستانلار مثلا امیر ارسلان داستانی همان آلپ ارسلان سلجوقونون داستانیxadدیر، علاءالدین و جادو چراغی همان علاءالدین کیقباد یاشاییشی دیر، علی بابا و بغدادین قیرخ حرامیسی همان علی تکین قاراخانی نین یاشاییشینا باغلی دیر. سلطان عزالدین امر ائدیر بو داستانلاری مکتوب ائتسینلر و همان زامانلار یعنی 6حی

يونجا يئييب مشروطيت آلميشيقدكتر محمدحسن پدرامكهنسالان تبريزي موقع روايت از انقلاب مشروطه، به فرزندان خود ميگويند: بيزيم اجداديميز و بويوك بابالاريميز، يونجا يئييب مشروطيت آليبلار. يعني اجداد ما يونجه خورده و مشروطه گرفتهاند. روايت مزبور در بين مردم تبريز و آذربايجان به صورت ضربالمثل درآمده و دهان به دهان ميگردد. اما، آيا واقعاً مردم تبريز در راه رسيدن به مشروطه و سرنگون كردن رژيم استبدادي به آن اندازه جانفشاني و ايثار كردهاند كه در زمان محاصره شهر از طرف نيروهاي دولتي، جهت سير كردن شكم خود و فرزندان خود به يونجه خوردن روي آوردهاند!؟ جهت روشن شدن بهتر اين موضوع و يافتن پاسخ مستند و مستدل، صفحات تاريخ پرافتخار آذربايجان را ورق ميزنيم تا جواب سئوالمان را از راويان و تاريخنگاران مشروطه بگيريم.بنا به روايت سيدحسن تقيزاده: «با بسته شدن راه تبريز و جلفا كه آخرين راه باز بود محاصره شهر از طرف قواي شاه كامل گرديد و چهار ماه بيشتر اين حالت محاصره دوام يافت و به تدريج عرصه بر اهالي شهر تنگ و زندگي خيلي خيلي سخت شد و كمكم يك دكان نانوايي يا بقالي يا هر نوع خواربارفروشي باز نماند و گرسنگي و قحطي بسيار شديد و هولناكي روي داد كه مردم فقير در كوچهها ميمردند و شايد اگر دو سه هفته ديگر يعني مثلاً تا آخر ماه ربيعالثاني 1327 اين حال دوام ميكرد كشتار عام پيش ميآمد يا به هر حال نفوس زيادي از قحطي تلف ميشدند. ولي مردم تحمل و مقاومت كردند. در همسايگي خانه ما تاجري مشروطهطلب بود يك روز گفت كه در كوچه خودمان ديدم شخصي فقيري را كه نشسته و يونجه ميخورد. در آن اوقات غالب مردم يونجه ميخوردند و آن هم به آساني و وفور بدست نميآمد. از وي پرسيدم كه داداش چه ميكني، گفت: حاجي آقا يونجه ميخور

نگاهی به تاریخ آذربایجان - 28ماجرای كشته شدن سيميتقو در اشنويهدکتر توحید ملکxadزاده[1]سیمیتقو یکی از یاغیان مشهور آذربایجان بود که از سالهای مشروطیت موجب ناامنی در غرب آذربایجان شده و ماجراهای بسیاری بوجود آورده بود. وی در مرداد 1301 پس از شکست در برابر ارتش تا سال 1309 هـ.ش به طور مخفي در كوهستانهاي مرزي عراق زندگي ميxadكرد. براساس اسناد کنسولگری آمریکایی «سیمیتقو زندگی نه چندان مستقلی در میان خویشاوندانش در موصل سپری میxadکند ولی رابطهxadاش را با کردهای شکاکی که ریاست موروثی آنها را بر عهده دارد کاملا قطع نکرده است.» [2] در این میان اسنادی وجود دارد که وی درخواست عفو کرده و مایل به بازگشتن میxadباشد. علیرغم بعضی خودسریxadها و غارتها دولت مایل به برگشتن سیمیتقو بود تا از یک طرف جلوی غارتهای بیشتر را بگیرد و از سویی دیگر ضرورت استقرار نیروی نظامی قدرتمند در مرزهای عراق را کاهش دهد. با اینکه تعداد عشایری که او را همراهی میxadکنند اندک میxadبود ولی ارتباطش به گونهxadای بود که بتواند دولت ایران را همواره با ترس از بروز مشکل مواجه سازد و هزینه سنگین گشتxadزنی مابین سردشت و سلماس را بر دولت تحمیل کند. بنابراین بازگشتن صلح امیز او به ایران ظاهرا از ادامه چنین وضعیتی بهتر است. فرین از اعضای هیئت دیپلوماتیک آمریکا در ایران در تاریخ 16 جولای 1928/ 25 تیر 1307 شایعه بازگشت سیمیتقو به همراهی 600 الی هزار نفر همراه را تایید کرد. به نوشته وی این گروه قصد حمله به اورمیه را دارند. امیر لشکر آذربایجان و هنگهایی از تبریز و اردبیل در راه ارومیه هستند. بنوشته این مقام آمریکایی یک مبلغ مسیحی که قصد سفر از را موصل به رواندوز و ایران را داشته برگردانده شده چرا که «کاپیتان کینگ عامل نظامی بریتانی در موصل به وی گفت ک

نگاهی اجمالی بر کتاب«بابک» نوشته xadی جلال برگشادرستم بهرادرزیمقدمهاین کتاب در سال 1981 در باکو به چاپ رسیده، مترجمان: رحیم رئیس xadنیا، رضا انزابی، انتشارات نگاه، چاپ چهارم: 1376 آن را به فارسی برگرداندهxad اند مرور میxad کنیم. مترجمان در توصیف فعالیت های نویسنده رمان «جلال برگشاد» میxad نویسند: «....نویسنده "جلال برگشاد" بعد از نوشتن رمان «بر پشت بوزآت» با الهام از زندگی دل آورانه «نبی» یکی دیگر از قهرمانان زادگاهش نوشته است. در رمان حاضر به نمایش زندگی حماسهxadxad وار و شگفت انگیز بابک پرداخته است. این رمان حاصل پژوهشxadهای پر دامنهxad و کار پیگیر ده ساله (80-1970) او که با مایه هنر آموخته و با نیروی تخیل رنگ و جلا یافته است«رمان نویس به ادعای مترجمین در طی 10سال(80-1970) به تلاش طاقت فرسا دست زده از آنجایی که نویسنده زاده روستای «برگشاد» در آن سوی ارس و مشرف بر قلعهxad ی «بذ» هست. خود مزیتی است تا در صحنه پردازیxadها از منطقه واقع گرایانه عمل کند. از طرفی ذهنیت دوران کمونیستی (رمان در زمان حاکمیت شوروی بر جمهوری آذربایجان نوشته شده و به چاپ رسیده است) در صدد تبلیغ مزدک گرایی (اصطلاحی که چپxad روهای وابسته به تفکر تودهxadای طرفدار شوروی بر آن دامن می xadزدند) بر آمده و فضای کلی رمان را در خدمت آیینxadها و مناسک زرتشتی قرار داده. (1، ص.؟) دکترین استالینی بر آن بود که مزدکیان را کمونیستxad های تاریخی معرفی کنند. مجموعه کتابxadهای بر آمده از قرارداد 1919را یک به یک کاویده، به شناسایی مذهب زرتشتی و رموز آن پرداخته، به انطباق جغرافیای تاریخی از باب الابواب (بردعه) تا همدان و... همت گماشته و سر انجام روایتی یک دست از همه مورخان باستان ستایان آریایی از قبیل پیرنیا، فروغی، مخبر السلطنه و ای بسا مورخان نسل دوره رضا

تحلیلی از تاریخ آواجیق ، سرزمین دلاوران گمناممهدی همتxadزاده (ائلدار ماکو)سرزمینی در شمالغرب آذربایجان، با آب و هوای معتدل و با زمستانی سرد، پهندشتی با مردمان خونگرم و زحمتxadکش که در استان آذربایجان غربی واقع شده است. از نظر جغرافیایی از سمت شمال و غرب به کشور همسایه و مسلمان ترکیه، از سمت شرق به شهرستان ماکو و از جنوب به شهرستان چالدران محدود میxadگردد . منطقه xadای با لغ بر 40 روستا که پرجمعیتxadترین آبادی در این منطقه شهر آواجیق (کلیساکندی سابق) میxadباشد. جمعیت شهر و روستاهای آن طی سالهای گذشته همواره در حال نوسان بوده و بر اساس سرشماری سال 1390 جمعیت شهر 1516 نفر و جمعیت روستاها 6942 نفر و آمار کل جمعیت شهری و روستاها 8458 نفر گزارش شده است. (اعلام شده از مرکز بهداشتی، درمانی شهری و روستایی آواجیق) بر اساس تقسیمات کشوری آواجیق از توابع شهرستان چالدران بوده و با این شهرستان حدود 40 کیلومتر و با شهر ماکو 30 کیلومتر فاصله دارد. سرزمین ییلاقی و سرسبز که مردمانش ترکxadزبان و داری مذهب شیعه هستند. در سال 1375 به محض تبدیل بخش سیه چشمه به شهرستان چالدران ، این شهرستان به دو بخش ( مرکزی و آواجیق ) با 5 دهستان تقسیم شده است که بخش آواجیق دارای دو دهستان به نام آواجیق شمالی و جنوبی میxadشود. طبق اسناد موجود، گورستان تاریخی پیراحمدکندی با قدمت 2800 ساله و با شماره ثبتی 804 که در سال 1347 به ثبت رسیده است، به قدمت این منطقه در دوره اورارتوها مهر تایید میxadزند. همچنین وجود آثاری از ایزدیxadها (در روستای پیراحمدکندی و جبارلو ) و مسیحیان ( کلیسای تاریخی شهر آواجیق که چند سال قبل آثارش باقی مانده بود)، نشان از وجود تمدن غنی در ادوار قبل اسلام را که از سده ششم تا نهم پیش از میلاد (2600 تا 2900 سال پیش) د

جغرافيايِتاریخی شمال آذربایجان و قفقاز بر پایه منابع عصر صفوي( 851-907ق/1455-1501م.)دکتر شهرام پناهي خياوي[1]چکیده وقایعنگاران عصر صفوی در خلال نیمه دوم قرن نهم الی دهم هجری/ پانزدهم تا شانزدهم میلادی، اقدامات نظامی مشایخ متأخر خاندان صفوی در نواحی آذربایجانِشمالی و برخی مناطق قفقاز را به ثبت رساندهاند. در بدو امر، هدف اصلی گزارشات، توجیح رویکرد دینی مشایخ مذکور در مواجه با مناطق غیرمسلماننشین در فراسوی مرزهای آذربایجان بوده است، معذالک به اتکاء همین اطلاعات، نمونههایی هر چند مجمل از مسائل مرتبط با مردمشناسی و جغرافیایتاریخی نواحیِ یاد شده به دست میآید. با این وصف، سؤال هرچند ساده پژوهش حاضر، عبارتست از اینکه: اظهارات مورخان صفوی، چه مباحثی را در حوزه جغرافیایِسیاسی و انسانی شمالِ آذربایجان و قفقاز معلوم میدارد؟ پرسش یاد شده ما را به این فرضیه رهنمون می سازد که: عامل جغرافیایی، نقشی تاثیرگذار بر حوادث تاریخی آن دوران داشته و به تبع اقدامها و چالشهای پیشروی مشایخ صفوی، مسالکِ مورد نظر آنان در آذربایجان و قفقاز، محل کنجکاوی و مداقه تیزبینانه مورخان قرار گرفته است. روش تحقیق حاضر، بر پایه تبیینهای روایی و علی بوده و دادهها نیز بر اساس منابع عصر صفوی و پژوهشهای متعارفِ جدید جمعآوری شده است. امّا، یافته اصلی تحقیق، بیانگر دو نکته اساسی است: اولاً؛ اطلاعات ارائه شده با ویژگیهای کنونی شمالِ آذربایجان و قفقاز همخوانی قابل قبولی دارد. ثانیاً؛ از نقطهنظر مورخان مذکور، توزیعِ جغرافیایی مناطق صرفاً به دلیل معرفی نقشهای مواصلاتی آن حائز اهمیت بوده و لذا، این دانستنیها تنها بخش کوچکی از مجهولات ما نسبت به آن دوران را پاسخ میدهد.کلید واژگان:جغرافیای تاریخی، آذر

مطابقت شهر اسطورهxadای «ساریxadقاپی» با «فراآسپا» در مراغهدکتراصغر محمّدزاده[1]چکیده : داستان روایی شهر «ساریxadقاپی» که در ازمنۀ مختلف سینهxadبهxadسینه برای نسلxadهای بعدی نقل شده روایتی از وقایع شهر تاریخی «فراآسپا» در محدودۀ سرزمینی آذربایجان است که در گذر زمان رنگxadولعابی اسطورهxadای پیدا نموده ولی شرحی در بطن وقایع را رقم زده است. شهر فراآسپا که در دورهxadهای پس از اسلام به عنوان قلعۀ حکومتی رویینxadدژ شناخته میxadشود از منظر مختصاتِ محلّ قرارگیری و اشتراکات مختلفِ وقایعِ تاریخی با داستان روایی فوقxadالذکر قابل بررسی است که این مقاله به بررسی این اشتراکات جهت مُتقنxadسازی این مفروضات میxadپردازد.کلمات کلیدی: ساریxadقاپی، فراآسپا، رویینxadدژ، داستان اسطورهxadای، مراغه.مقدمه انسان از آغازِ حيات تاريخي خود، گرفتار رویدادها و حوادث مختلفی بوده و غمها، شاديها، خوشيها، ناملايمات و فرازونشيبهاي مختلف زندگي را تجربه کرده و آنxadها را به صورت شفاهی برای نسلxadهای بعدی نقل کرده است. نبودِ كتاب و آثار مكتوب در آن گذشتههاي دور، نميتواند دليل براین باشد كه منقولات شفاهيِ ديرينهۀ تاريخ تحت عنوان داستانxadها نباشد و ما امروزه حال و هواي دوران پيشين را پيشرو نداشته باشيم؛ زيرا به گواه اسطوره و تاريخ ـ بهويژه در سرزمين آذربایجان ـ ازسپيدهدمان تاريخ، حوادث مختلف با عواطف و احساسات امتزاج یافته و تحتxadعنوان داستانxadهای اسطورهxadای به صورت سینهxadبهxadسینه برای نسلxadهای آتی با رنگ و لعابی حماسی نقل شده است. امّا آذربایجان از دیرینهxadزمان به دلیل قرار گرفتن در حدود و ثغور حکومتxadهایِ سیاسیِ مختلف ، محلِ حدوث وقایع و نبردهای بزرگی بوده که دلیل عمدۀ آن را میxadتوان به وجودِ شهرها و قِلاع مختلفِ سیاسی، نظامی

بررسی هویّت ساکنان قدیم آذربایجان در اسناد دست اول تاریخی عربی و فارسینویسنده: حسن رفیعی؛ کارشناس ارشد تاریخچکیدهسابقهxad ی اسکان و حضور ترکان در ایران و آذربایجان از جمله مباحث مناقشه برانگیز در تاریخ ایران میxad باشد که ایجاد و پدید آمدن بحثxadها و نظریات دامنهxadدار و متضادی را سبب شده است. در این میان باستانxadگرایان به دلیل عدم اعتقاد به تکثّر و تنوّع فرهنگی و زبانی در ایران و در نتیجه- تلاش برای انکار این حقیقت انکارناپذیر و اظهر من الشمس، سابقهxad ی حضور و استقرار ترکان در ایران و آذربایجان را تا دورهxad های متخاخرتر یعنی عصر صفوی و مغول و بعضا دوره xadی سلجوقی فرو کاسته، زبان ترکی را نیز به عنوان زبانی غیر بومی، مزاحم یا میهمان که گویا از رهگذر تهاجم های اقوام آسیای مرکزی بر مردم آذربایجان تحمیل شده است، میxad نمایانند. اما گروه دیگر که برخلاف دستهxad ی نخست، ظری کاملاً متفاوت در این خصوص ارایه می دهند. نظر به این که عقاید و نظریات دسته xadی نخست در خصوص این مبحث به شدت تحت تأثیر سیاستهای حکومتی، مقاصد ایدئولوژیک، تُرکxadستیزانه، غرض آلود و یکسان سازانه xadی عصر پهلوی و دنباله روان آن حکومت میxadباشد، در این مقال کوتاه، نگارنده به بررسی نظریات دسته xadی دوم (و منابع و مستندات ارایه شده از سوی آنان)، در این باره اهتمام می نماید.کلید واژهها: آذربایجان،آذربیجان، عبیدبن شریه، عمروحاتم ربیعی، ترک، ترکان، ترکی.متن مقالههمان گونه که میxadدانیم هویّت آذربایجانیها در نوشتهxadها و آثار قلمی و عمدتاً تاریخی یکصد سال اخیر به دلایل کاملاً سیاسی در معرض دستکاری و دستخوش تغییر و تحریف واقع شده و ادّعاهای ضد و نقیض فراوانی از سوی فلان یا بهمان نویسنده در این خصوص مطرح شده است و امروزه هم درب بر روی همان پاشنهxadی سابق

بررسی تاریخی اقتصاد تجاری تبریزسیدمرتضی حسینی چکیدهشهر تاریخی تبریز یکی از مهمترین شهرهای شرق میانه و مهمترین شهر آذربایجان بوده و هست. اهمیت این شهر را از زوایای مختلف میتوان مورد بحث و بررسی قرار داد. نکتهی مهمی که در این مطالعهی تاریخی- جامعهشناختی باید مد نظر قرار بگیرد این است که این کسب اهمیت و نقش تاریخی، یک روند صعودی خطی نداشته بلکه میتوان آن را به صورت یک منحنی تلقی نمود. یک منحنی دارای مقاطع صعود و افول. مهمترین عامل صعود از میان عوامل تاریخی، جغرافیایی و اجتماعی مختلف، رونق اقتصاد از نوع تجاری در این شهر بوده که این عامل نیز به نوبهی خود حاصل موقعیت جغرافیایی آن بوده است. مقاطع تاریخی صعود و افول این شهر نیز همواره ارتباط مستقیم و بلافصل با اقتصاد تجاری این شهر داشته است. بنابراین مهمترین عاملی که باید در مطالعهی این ترقی و تنزل مد نظر قرار گرفته و تحلیل شود، وضعیت و مناسبات اقتصاد تجاری این شهر در طول تاریخ بهویژه دویست سال اخیر است. در این مقاله که آخرین بخش کتاب «ساختار اجتماعی تبریز از دوره سلجوقی تا عصر مشروطه بر اساس نظریه شهر ماکس وبر» به قلم نگارنده است، عوامل تأثیرگذار بر رونق و رکود اقتصاد تجاری تبریز از دورهی سلجوقی تا آستانهی انقلاب مشروطه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. عوامل مؤثر در رشد و رکود اقتصاد تجاری تبریز از دورهی سلجوقی تا عصر مشروطهگذشته از معاملات خرد معمولی و روزانه که برای رفع نیازهای ضروری در میان ساکنان هر آبادی اعم از شهر و روستا در هر برههای از تاریخ و در هر جغرافیایی از جهان وجود داشته و دارد، برای به وجود آمدن معاملات کلان و متنوع و دائمی و شکلگیری اقتصاد تجاری با مرکزیت بازار در یک سکونتگاه شهری، عوامل و زیر

آنچه که دیگران از «تبریز» دارند(نقش تبریزیها در عمران و آبادانی سایر شهرها)رسول داغسر«تبریز، شهر اولین ها». این عبارتی است که امروز برای تمام گوشها آشناست. سوای مصادیق عینی آن، عبارت مذکور مخصوصاً با نامگذاری بر اثر نغز تاریخ پژوه شادروان صمد سردارینیا تثبیت گردید و حق آن از سوی تمامی وجدانهای آگاه و شریف در سراسر کشور ادا می شود.شاید اغلب «نزدیکتر بودن این شهر به اروپا (با توجه به موقعیت آن در جغرافیای کنونی ایران)» به عنوان علت تظاهر هر اوّلینی در تبریز تلقی میxadشود. اما آیا این ویژگی میتواند به عنوان علت اصلی یا حداقل مهمترین علت بوده باشد؟ در حالیکه شهرهایی مثل بازرگان، اورمیه یا خوی (که تا سالهای نخست تاسیس سلسله پهلوی بزرگتر و پرجمعیتتر از بسیاری از مراکز استانی کنونی بود) با این مورد سنخیت بیشتری داشته و دارند.ژان یونیر در کتاب خود «دلاوران گمنام ایران در جنگ با روسیه تزاری» می نویسد: «تبریز در آنزمان … از حیث وسعت و کثرت جمعیت اولین شهر ایران محسوب می شد و سفرای دول اروپایی در تبریز به سر میبردند در صورتیکه تهران پایتخت کشور بود… تبریز نسبت به تهران یک شهر متجدد بشمار میآمد و مردم تبریز از ازمنه قدیم با اروپائیان محشور بودند… دکتر بارنز انگلیسی که در سال ۱۸۳۳ میلادی و پنج سال بعد از انعقاد عهدنامه ترکمانچای در ایران سیاحت کرد نوشته که جمعیت شهر تهران بیست و پنج هزار نفر است ولی تبریز بنا بر نوشته همان جهانگرد انگلیسی چهارصدهزار نفر جمعیت داشته است.[1]این نویسنده فرانسوی در فصل آخر کتاب خود که بصورت مجزا به علل ارجح داشته شدن تبریز از سوی اروپائیان برای اقامت پرداخته، همچنین مینویسد: «(از علل دیگر اقامت اروپائیان در تبریز این بود) که تبریز از حیث آب و هو